Aktüerya Kaç Yıllık? — Bir Riskin Zamanı Üzerine Felsefi Bir Düşünce
Bir kahve fincanının kenarındaki kahverengi halkayı izlerken bir düşünce belirir: “Bu iz ne kadar süreyle kalacak?” Böyle basit bir soru, belirsizlik, zaman ve öngörü kavramlarının derinlerine uzanır. İnsanlık tarihinin büyük bir bölümü, bilinmezliklerle doludur; aktüerya gibi disiplinler ise bu belirsizliklere ışık tutma çabasıdır. “Aktüerya kaç yıllık?” sorusu sadece bir kronoloji sorusu değildir — aynı zamanda bilgi üretme, risk algılama ve insan deneyimini anlamlandırma süreçlerinin sistematik hâle gelmesinin tarihidir. Bu süreç, epistemolojik, etik ve ontolojik sorgulamalarla iç içe geçer: Bilgiyi nasıl üretiriz? Değerlerimiz bilime nasıl rehberlik eder? Ve varlık ile belirsizlik arasındaki çizgiyi nasıl tanımlarız?
Epistemoloji Perspektifi: Bilginin Doğuşu ve Aktüeryal Akıl
Bilginin Kaynağı: Risk Bilgisi Ne Zaman Başladı?
Aktüerya bilimi, risk ve belirsizliklerin matematiksel olarak modellenmesi olarak tanımlanır; olasılık, istatistik ve finans gibi disiplinleri birleştirir ve geleceğe dair hesaplamalar yapar. Bu sistematik yaklaşımın kökleri modern anlamda yaklaşık 250–300 yıl öncesine dayanır. William Morgan, 1780’ler ve 1790’larda hayat sigortası şirketlerinde yaptığı çalışmalarla modern aktüerya biliminin öncülerinden sayılır. Equitable Life, 1762’de “actuary” (aktüer) unvanını kullanan ilk kurum oldu ve bu terim ilk kez bilimsel risk değerlendirmesi bağlamında yerleşti. ([Vikipedi][1])
Bununla birlikte, risk bilgisine dair insan ilgisi çok daha eskidir. Antik Babil’in Hammurabi Kanunları’nda (M.Ö. 1750 civarı) gemi seferindeki kayıplar için yapılan sözleşme benzeri düzenlemeler risk ve tazminat kavramını içerir; bu aslında aktüeryal düşüncenin erken bir yansımasıdır. ([The Actuary Magazine][2])
Bu noktada epistemoloji devreye girer: Bilgiyi nasıl tanımlarız? Risk ve belirsizliğe dair bilgi bilimin mi yoksa sezginin bir uzantısı mıdır? Epistemoloji bize, bilgi üretim süreçlerini ve bu süreçlerin güvenilirlik koşullarını sorgulama fırsatı sunar. Sistematik aktüeryal bilgi, matematiksel teorilerle somutlaşırken, riskin doğasıyla ilgili sorular gündeme gelir: Olasılık nasıl tanımlanır? Tahminler ne kadar güvenilir olabilir?
Bilgi Kuramı ve Belirsizlik
Bilgi kuramı (epistemoloji), aktüerya bağlamında belirsizliğin bilimsel kavranışını inceler. Belirsizlik, yalnızca teknik bir kavram değildir; aynı zamanda bilgi üretim sürecinde epistemik sınırları belirler. Bilgi kuramı, “bilgiyi nasıl biliriz?” sorusunu sormayı sağlar. Günlük hayatta bir sigorta primi hesaplanırken veya bir emeklilik planı hazırlanırken, bu formüller geçmiş verilerden türetilir; fakat bu veriler, epistemolojik bir yaklaşımla değerlendirildiğinde olasılık değil, olasılık ve belirsizlik arasındaki farkı öğretir.
Örneğin modern aktüerya teknikleri, deterministik modellerden rastlantısal süreçleri (stochastic processes) dikkate alan modellere evrilmiştir ve bu da bilginin doğasında bir dönüşümdür. ([Vikipedi][1]) Bu dönüşüm, epistemolojik olarak bilginin salt kesinlik olmaktan çok olasılık temelli olduğunu anlamamıza yardımcı olur.
Etik Perspektifi: Risk, Sorumluluk ve İnsan Değerleri
Bilim ve Etik Arasında Köprüler
Aktüerya, günlük hayatta birçok uygulamaya sahiptir: sigorta şirketleri, emeklilik fonları, kamu politikaları ve finansal planlama… Bu uygulamaların her biri sadece matematiksel bir hesaplama değil, aynı zamanda etik bir karar alma sürecidir. Primlerin belirlenmesi, bir topluluğun ya da bireyin maddi güvencesi için kritik bir etkiye sahiptir; bu nedenle risk değerlendirmesi yalnızca nümerik analiz değil, aynı zamanda etik sorumluluk da gerektirir.
Etik felsefesi, değerlerimizi ve bu değerlerin günlük uygulamalara nasıl rehberlik ettiğini sorgular. Bir aktüer, yalnızca risk hesaplamakla kalmaz; aynı zamanda bu hesaplamaların insan yaşamı üzerindeki etkilerini de düşünmelidir. Bir politikanın zorluklarını değerlendirirken, adalet, eşitlik ve sosyal denge gibi etik kavramlar devreye girer.
Günümüzde yapay zekâ ve büyük veri çağında bu sorunlar daha da belirgin hale gelir. Risk modelleri daha karmaşık, veri hacmi daha büyük hâle gelirken, aktüeryal kararlar toplumsal etki ve bireysel refah üzerinde daha doğrudan bir rol oynar. Bu yüzden etik ikilemler, bilimin günlük hayattaki önemine dair bir pencere açar; çünkü sonuçlar matematiksel formüllerden insanların yaşam kalitesine uzanır.
Adalet ve Risk
Etik düşünce, riskin adil paylaşımını da sorgular. Bir sigorta primi belirlenirken risk daha yüksek olan gruplar ile daha düşük riskli gruplar arasında nasıl bir denge kurulmalıdır? Bu soru, aktüeryal hesaplamalar ile etik felsefe arasındaki en somut kesişim noktalarından biridir.
Ontoloji Perspektifi: Risk, Varlık ve Gerçeklik
Riskin Ontolojik Durumu
Ontoloji, “varlık nedir?” sorusuna odaklanır; aktüerya bağlamında ise “risk ve belirsizlik gerçekte neyi temsil eder?” sorusunu gündeme getirir. Risk, somut bir nesne değildir; ancak matematiksel modellerde ve toplumsal uygulamalarda ortaya konan bir gerçeklik düzeyine sahiptir. Bu, bilimin yalnızca gözle görülebilir gerçekliklerle değil, olasılıkla temsil edilen belirsizliklerle de yüzleştiğini gösterir.
Aktüerya, varlıkları ve olayları olasılık dağılımları, yaşam tabloları ve finansal değerler gibi kavramlarla temsil eder. Bu temsiller, yalnızca pratik hesaplamalar değil, aynı zamanda varlık ile bilgi arasındaki felsefi ilişkiyi ortaya koyar. Örneğin yaşam süresi olasılıkları, insanların varlıklarının zamansal dağılımını bir matematiksel gerçeklik olarak sunar; buradaki matematiksel yapı, ontolojik bir yorumdur.
Ontoloji ve Güncel Tartışmalar
Birçok çağdaş filozof, bilimsel modellerin gerçeklik ile kurduğu ilişkiyi eleştirir. Modellemenin kendisi bir ontolojik seçimdir: Hangi gerçeklik dilini kullanacağız? Olasılık mı, deterministik model mi? Bu seçimler, bilimsel uygulamalarda “gerçek” olarak neyi sayacağımızı belirler. Günümüz aktüeryal modelleri, kuantum belirsizliği ile makroekonomik değişkenlerin karmaşıklığını birleştirme çabasında; bu da ontolojik sorgulamaları canlı tutar.
Aktüeryanın Tarihsel Zamanı: Kaç Yıllık?
Modern aktüerya bilimsel disiplin olarak yaklaşık üç yüzyıllık bir geçmişe sahiptir. William Morgan’ın 18. yüzyıldaki çalışmaları, bu disiplinin bilimsel zemine oturmasının başlangıç noktalarından biri olarak kabul edilir. ([Vikipedi][1]) Ancak aktüeryal düşüncenin kökleri çok daha eskilere, antik toplumların risk ve tazminat kavramlarını düşünmeye başladığı dönemlere kadar uzanır. ([The Actuary Magazine][2])
İlk profesyonel aktüerya örgütleri 19. yüzyılda ortaya çıktı: örneğin Faculty of Actuaries 1856’da kuruldu, ([Vikipedi][3]) ve Actuarial Society of America 1889’da ilk profesyonel kuruluşlardan biri oldu. ([Vikipedi][4]) Bu tarihsel derinlik, aktüeryanın modern dünyada nasıl belirgin bir disiplin hâline geldiğini gösterir.
Okuyucuya Derin Sorular
– Risk, bilgi ve gerçeklik kavramları arasındaki ilişkiyi nasıl tanımlarsınız? Bilimsel modeller gerçekliği mi yoksa olasılığın temsili bir yüzeyini mi sunar?
– Etik değerler, aktüeryal kararların sonuçlarını nasıl şekillendirir? Bir prim belirlenirken adalet nasıl gözetilmelidir?
– Bilimsel bilgi üretimi ve günlük yaşam deneyimi arasında nasıl bir bağ var? Riskin günlük hayatımızdaki yerini düşünürken kendi hayatınızda hangi “belirsizlikler” ön plana çıkıyor?
Bu sorular, sadece aktüeryanın tarihini öğrenmenin ötesinde; bilimin günlük hayattaki önemini etik, epistemoloji ve ontoloji perspektiflerinden sorgulamanızı sağlar. Çünkü bilim, sadece formüllerden ibaret değildir — aynı zamanda insan deneyimini, değerleri ve varoluşu da dönüştüren bir düşünce biçimidir.
[1]: “Actuarial science”
[2]: “The History of Actuarial Science – The Actuary Magazine”
[3]: “Faculty of Actuaries”
[4]: “Society of Actuaries”